Skąd się wzięło słowo ‘chrystus’ w ‘Jezus Chrystus’?

Czasami pytam ludzi o nazwisko Jezusa. Zwykle odpowiadają: „Myślę, że jego nazwisko brzmiało ‘Chrystus’, ale nie jestem pewien”. Wtedy pytam: „Jeśli tak, to kiedy Jezus był małym chłopcem, czy Józef Chrystus i Maryja Chrystus wzięli małego Jezusa Chrystusa na targ?” Usłyszawszy to w taki sposób, zdają sobie sprawę, że ‘Chrystus’ nie jest nazwiskiem Jezusa. Czym więc jest słowo ‘Chrystus’? Skąd się wzięło? Co oznacza? To właśnie zbadamy w tym artykule.

Tłumaczenie a transliteracja

Najpierw musimy trochę poznać podstawy procesu tłumaczenia. Tłumacze czasami decydują się raczej na tłumaczenie według podobieństwa brzmienia niż według znaczenia, szczególnie w przypadku nazw lub tytułów. Nazywa się to transliteracją. W przypadku Biblii tłumacze musieli decydować, czy jej słowa (szczególnie imiona i tytuły) lepiej będzie przełożyć poprzez translację (tłumaczenie wg znaczenia) czy poprzez transliterację (wg brzmienia). Tu nie ma konkretnej reguły.

Septuaginta

Pierwszy raz Biblia została przetłumaczona w 250 r. p.n.e., kiedy hebrajski Stary Testament został przełożony na język grecki. Tym przekładem jest Septuaginta (inaczej: LXX), która jest wciąż używana. Ponieważ Nowy Testament został napisany 300 lat później w języku greckim, jego pisarze cytowali grecką Septuagintę zamiast hebrajskiego Starego Testamentu.

Translacja i transliteracja w Septuagincie

Rysunek poniżej pokazuje, jak wpływa to na współczesne Biblie.

Powyższy schemat pokazuje drogę tłumaczenia od oryginału do współczesnej Biblii.
Powyższy schemat pokazuje drogę tłumaczenia od oryginału do współczesnej Biblii.

Stary Testament został napisany po hebrajsku – ćwiartka nr 1. Strzałki od ‘1’ do ‘2’ pokazują jego tłumaczenie na grecki (ćwiartka nr 2) w 250 r. p.n.e.  Stary Testament był wtedy w dwóch językach – hebrajskim i greckim. Nowy Testament został napisany po grecku, więc jego źródło zaznaczone jest w ćwiartce nr 2. Zarówno Stary jak i Nowy Testament były dostępne w języku greckim –języku powszechnym tamtego czasu – 2000 lat temu.

W dolnej połowie (nr 3) jest język współczesny, jak na przykład polski. Zazwyczaj Stary Testament jest tłumaczony z oryginału hebrajskiego (przejście od ‘1’ do ‘3’), a Nowy Testament z języka greckiego (‘2’ -> ‘3’).

Pochodzenie słowa ‘Chrystus’

Teraz prześledzimy tę samą drogę, ale skupiając się na słowie ‘Chrystus’, które pojawia się w polskim Nowym Testamencie.

Skąd się wzięło w Biblii słowo ‘Chrystus’.
Skąd się wzięło w Biblii słowo ‘Chrystus’.

Pierwotnym hebrajskim słowem starotestamentowym było ‘meszijah’ (‘mesjasz’), które słownik hebrajski definiuje jako osobę ‘namaszczoną’ lub ‘poświęconą’. Hebrajscy królowie – zanim nimi zostawali – byli namaszczani (ceremonialnie nacierani olejem), a więc byli namaszczonymi (meszijah). Stary Testament zawiera także proroctwa o konkretnym meszijah. W przypadku Septuaginty, jej tłumacze wybrali słowo w języku greckim o podobnym znaczeniu – Χριστός (co brzmi jak Christos), które pochodzi od chrio, co oznacza ceremonialnie nacieranie olejem. Tak więc w greckiej Septuagincie ‘Christos’ został przetłumaczony przez znaczenie (a nie transliterowane przez brzmienie) z oryginalnego hebrajskiego ‘meszijah’. Pisarze Nowego Testamentu nadal używali słowa Christos w swoich pismach, aby utożsamiać Jezusa z meszijah. W polskojęzycznych Bibliach, Meszijah z hebrajskiego Starego Testamentu jest często tłumaczony jako ‘Pomazaniec’ (‘namaszczony’, przyp. tłum.), a czasami transliterowany na ‘Mesjasz’. Christos z Nowego Testamentu jest transliterowany na ‘Chrystus’. Słowo ‘Chrystus’ jest w Starym Testamencie bardzo specyficznym tytułem, wywodzącym się z tłumaczenia z hebrajskiego na grecki, a następnie z transliteracji z greckiego na polski.

Ponieważ w dzisiejszym Starym Testamencie nie tak łatwo dostrzec słowo ‘Chrystus’, trudniej jest zrozumieć jego powiązanie ze Starym Testamentem. Ale z powyższej analizy wiemy, że biblijny ‘Chrystus’ = ‘Mesjasz’ = ‘Pomazaniec’, i że był to określony tytuł.

Chrystus oczekiwany w I. wieku

Poniżej znajduje się reakcja króla Heroda, gdy Mędrcy ze Wschodu przybyli w poszukiwaniu ‘króla Żydów’, znana część Bożonarodzeniowej opowieści. Zauważcie, że ‘the’ poprzedza słowo ‘Chrystus’, chociaż nie odnosi się ono konkretnie do Jezusa.

 

Gdy król Herod o tym usłyszał, przeraził się, a z nim cała Jerozolima. Zgromadził zatem wszystkich arcykapłanów oraz znawców Prawa i zaczął ich wypytywać, gdzie miał się urodzić Chrystus.

Ewangelia Mateusza 2:3-4

Koncepcja o ‘tym Chrystusie’ była powszechnie znana, także Herodowi i jego doradcom religijnym – jeszcze zanim urodził się Jezus – i była tu użyta bez konkretnego odniesienia do Jezusa. Dzieje się tak dlatego, że ‘Chrystus’ pochodzi z greckiego Starego Testamentu, który był powszechnie czytany przez Żydów w I wieku. ‘Chrystus’ był (i nadal jest) tytułem, a nie imieniem. Istniał on (ten tytuł) setki lat przed chrześcijaństwem.

Starotestamentowe proroctwa o Chrystusie

W rzeczywistości ‘Chrystus’ jest proroczym tytułem występującym już w Psalmach, napisanych przez Dawida około 1000 r. p.n.e. – na długo przed narodzeniem Jezusa.

Powstają królowie ziemscy i książęta zmawiają się społem Przeciw Panu i Pomazańcowi jego
Ten, który mieszka w niebie, śmieje się z nich, Pan im urąga…
Ja ustanowiłem króla mego na Syjonie, Świętej górze mojej.
Ogłoszę zarządzenie Pana: Rzekł do mnie: Synem moim jesteś, Dziś cię zrodziłem.

Królowie ziemscy powstają, a władcy naradzają się wspólnie przeciwko PANU i jego pomazańcowi, mówiąc:

Zerwijmy ich więzy i zrzućmy z siebie ich pęta.

Lecz ten, który mieszka w niebie, będzie się śmiał, Pan będzie z nich szydził.

Wtedy przemówi do nich w swoim gniewie i swą zapalczywością ich zatrwoży:

Ja ustanowiłem mojego króla na Syjonie, mojej świętej górze.

Ogłoszę dekret: PAN powiedział do mnie: Ty jesteś moim Synem, ja ciebie dziś zrodziłem.

Księga Psalmów 2:2-7

Psalm 2 w Septuagincie można przeczytać w następujący sposób (wstawiam go z translitero­wanym słowem Christos, abyś mógł ‘zobaczyć’ tytuł Chrystusa, tak jak mógł to przeczytać czytelnik Septuaginty):

Powstają królowie ziemscy … Przeciw Panu i jego Chrystusowi
Ten, który mieszka w niebie, śmieje się z nich, Pan im urąga…. (Psalm 2)

Możesz teraz ‘zobaczyć’ w tym fragmencie Chrystusa, tak jak widziałby czytelnik w I stuleciu naszej ery. Ale Psalmy zawierają więcej odniesień do tego nadchodzącego Chrystusa. Zestawiam ten sam fragment równolegle z wersją zawierającą transliterowane słowo ‘Chrystus’, abyś to widział.

Psalm 132 – z hebrajskiego Psalm 132 – z greckiego (Septuaginty)
10 Ze względu na sługę twego, Dawida, Nie odrzucaj pomazańca twego! 11 Złożył Pan Dawidowi niezłomną przysięgę, Której nie cofnie: Jednego z potomków twoich Osadzę na tronie twoim! … 17 Sprawię, że tam wyrośnie Dawidowi potomek, Zgotuję pochodnię pomazańcowi mojemu. 10 Ze względu na sługę twego, Dawida, Nie odrzucaj Chrystusa twego! 11 Złożył Pan Dawidowi niezłomną przysięgę, Której nie cofnie: Jednego z potomków twoich Osadzę na tronie twoim! … 17 Sprawię, że tam wyrośnie Dawidowi potomek, Zgotuję pochodnię Chrystusowi mojemu.

Psalm 132 mówi w czasie przyszłym („…Sprawię, że tam wyrośnie Dawidowi potomek…”) jak wiele innych fragmentów w całym Starym Testamencie. To nie jest tak, że Nowy Testament wychwytuje niektóre idee ze Starego Testamentu i dostosowuje je do Jezusa. Żydzi zawsze czekali na swojego Mesjasza (Chrystusa). Fakt, że oczekują przyjścia Mesjasza lub szukają jego oznak, jest ściśle związany z proroctwami zawartymi w Starym Testamencie.

Proroctwa Starego Testamentu: Jak mechanizm zamka

To, że Stary Testament konkretnie przewiduje przyszłość, czyni go literaturą niezwykłą. Jest jak zamek w drzwiach. Blokada ma określony kształt, tak więc tylko określony ‘klucz’ pasujący do zamka może go odblokować. W taki sam sposób Stary Testament jest jak zamek. Przykład tego widzieliśmy w postach dotyczących artykułów Ofiara Abrahama, Początek Adama i Pascha Mojżesza. Psalm 132 dodaje wymóg, że ‘Chrystus’będzie pochodził z linii Dawida. Oto pytanie, które warto zadać: czy Jezus jest pasującym ‘kluczem’, który odblokowuje proroctwa?

Błogosławieństwa i Przekleństwa Mojżesza

Mojżesz żyl około 3500 lat temu i napisał pięć pierwszych ksiąg Biblii – znanych jako Pięcioksiąg albo Tora. Jego piąta księga, Księga Powtórzonego Prawa, zawiera jego ostatnie obwieszczenia z okresu tuż przed śmiercią. Były to jego Błogosławieństwa dla narodu Izraela – Żydów, ale także Przekleństwa. Mojżesz napisał, że te Błogosławieństwa i Przekleństwa będą kształtować historię i powinny być tematem rozmyślań nie tylko dla Żydów, lecz także dla wszystkich pozostałych narodów. Tak więc zostało to napisane dla Ciebie i dla mnie, abyśmy myśleli o tym. Kompletną listę Błogosławieństw i Przekleństw znajdziesz tutaj. Poniżej podsu­mowuję główne kwestie.

Błogosławieństwa Mojżesza

Mojżesz rozpoczął od opisywania błogosławieństw, które Izraelici otrzymają, jeśli będą przestrzegać Prawa. Przekazane Prawo spisane zostało we wcześniejszych księgach i zawierało 10 Przykazań. Błogosławieństwa pochodziły od Boga i miały być tak wspaniałe, by wszystkie inne narody rozpoznały Jego błogosławieństwo. Rezultat tych błogosławień miał być taki:

I ujrzą wszystkie ludy ziemi, że imię Pana jest wzywane u ciebie, i będą się ciebie bać. Księga Powtórzonego Prawa 28:10

… i Przekleństwa

Jednakże, jeśli Izraelici przestaną przestrzegać Przykazań, wtedy dotkną ich Przekleństwa, które są przeciwieństwem odpowiadających im Błogosławieństw. Te Przekleństwa miały być widoczne dla okolicznych narodów, żeby:

Wśród wszystkich ludów, do których zaprowadzi cię Pan, będziesz przedmiotem grozy, szyderczych przypowieści i drwin. Księga Powtórzonego Prawa 28:37

A Przekleństwa trwać będą w przyszłości.

I będą (przekleństwa – przyp. tłum.) na tobie i na twoim potomstwie jako znak i cudowny dowód na wieki. Księga Powtórzonego Prawa 28:46

Lecz Bóg ostrzega, że najgorsze skutki Przekleństw przyjdą ze strony innych narodów.

Sprowadzi Pan na ciebie naród z daleka, z krańca ziemi, jakby orlim lotem, naród, którego języka nie słyszałeś, naród o srogim obliczu, który nie okaże względu starcowi i nad pacholęciem się nie zlituje. Ten pożre pogłowie twego bydła i plon twojej ziemi, aż będziesz wytępiony, i nie pozostawi ci ani zboża, ani moszczu, ani oliwy, ani rozpłodu twojego bydła, ani przychówku twojej trzody, aż cię zniszczy. Będzie cię oblegał we wszystkich twoich miastach, aż padną twoje wysokie i warowne mury, w których pokładałeś ufność w całej twojej ziemi. Będzie cię oblegał we wszystkich twoich miastach w całej ziemi, którą dał ci Pan, Bóg twój. Księga Powtórzonego Prawa 28:49-52

A będzie jeszcze gorzej.

… i zostaniecie wytępieni z ziemi, do której idziesz, aby ją objąć w posiadanie. I rozproszy cię Pan pomiędzy wszystkie ludy od krańca po kraniec ziemi, i będziesz tam służył innym bogom, których nie znałeś ani ty, ani twoi ojcowie, bogom z drewna i kamienia. Ale i u tych narodów nie będziesz miał wytchnienia i nie będzie odpoczynku dla stopy twojej nogi, lecz Pan da ci tam serce zatrwożone, oczy przygasłe i duszę zbolałą. Księga Powtórzonego Prawa 28:63-65

Te Błogosławieństwa i Przekleństwa zostały zatwierdzone na mocy przymierza (umowy) zawartego między Bogiem a Izraelitami:

Aby dziś ustanowić cię swoim ludem, a On będzie twoim Bogiem, jak obiecał i jak przysiągł twoim ojcom, Abrahamowi, Izaakowi i Jakubowi. Lecz nie tylko z wami zawieram to przymierze, obwarowane przysięgą, Ale także z tym, który jest tutaj dziś z nami przed Panem, Bogiem naszym, oraz z tym, którego nie ma tu dziś z nami.  Księga Powtórzonego Prawa 29:12-14

Innymi słowy: to przymierze będzie zobowiązywać dzieci i przyszłe pokolenia. Właściwie to to przymierze zostało skierowane do przyszłych pokoleń – zarówno Izraelitów jak i obco­kra­jowców.

I powie następne pokolenie, wasi synowie, którzy powstaną po was, i cudzoziemiec, który przyjdzie z ziemi dalekiej, gdy zobaczą klęski tej ziemi i schorzenia, którymi ją Pan porazi:… Nie będzie obsiewana, nic na niej nie wyrośnie, nie wzejdzie na niej żadna trawa. … I będą mówić wszystkie narody: Za co Pan uczynił tak tej ziemi? Co za przyczyna tego wielkiego żaru jego gniewu? Księga Powtórzonego Prawa 29:21-23

A odpowiedź będzie taka:

… Za to, że opuścili przymierze z Panem, Bogiem swoich ojców, które z nimi zawarł, gdy wyprowadził ich z ziemi egipskiej… Rozgorzał więc gniew Pana przeciwko tej ziemi, tak iż przywiódł na nią wszelkie przekleństwo, zapisane w tej księdze. I wyrwał ich Pan z ich ziemi…, i wyrzucił ich do innej ziemi, jak to jest dzisiaj. Księga Powtórzonego Prawa 29:24,26-27

Czy Błogosławieństwa i Przekleństwa wypełniły się?

Mówiąc o nich trzeba powiedzieć, że żadne z nich nie były neutralne. Błogosławieństwa były zachwycające, lecz Przekleństwa bardzo surowe. Jednakże, najważniejsze pytanie, które możemy zadać, brzmi: ‘Czy one się wykonały?’ Znalezienie odpowiedzi nie jest trudne. Duża część Starego Testamentu jest zapisem losów Izraelitów i z niej możemy się dowiedzieć, co się wydarzyło w ich historii. Mamy także źródła inne niż Stary Testament, jak zapiski historyków żydowskich – takich jak Józef Flawiusz, greckich czy rzymskich – jak Tacyt, a także wiele znalezisk archeologicznych. Wszystkie te źródła zgodnie odmalowują spójny obraz historii Izraelitów czy Żydów. Streszczenie tej historii, przedstawionej na osi czasu, jest podane tutaj. Zapoznaj się z nim i oceń czy Przekleństwa Mojżesza miały miejsce.

Konkluzja do Błogosławieństw i Przekleństw Mojżesza

Lecz ta Pożegnalna Mowa Mojżesza nie kończy się na Przekleństwach. Jest kontynuowana. Oto końcowe oświadczenie Mojżesza:

Gdy tedy przyjdzie na cię to wszystko, błogosławieństwo i przekleństwo, które ci przedłożyłem, i weźmiesz je sobie do serca pośród wszystkich narodów, dokąd wypędzi cię Pan, Bóg twój, i nawrócisz się do Pana, Boga twego, i będziesz słuchał jego głosu zgodnie z tym wszystkim, co ja ci dziś nakazuję, ty i twoi synowie, z całego serca twego i z całej duszy twojej, to wtedy przywróci Pan, Bóg twój, twoich jeńców i zmiłuje się nad tobą, i zgromadzi cię z powrotem ze wszystkich ludów, gdzie cię rozproszył Pan, Bóg twój. Choćby twoi wygnańcy byli na krańcu nieba, to i stamtąd zgromadzi cię Pan, Bóg twój, i stamtąd cię zabierze. I sprowadzi cię Pan, Bóg twój, do ziemi, którą posiadali twoi ojcowie, i posiądziesz ją i ty, i uczyni cię szczęśliwszym i liczniejszym od twoich ojców. Księga Powtórzonego Prawa 30:1-5

Po Mojżeszu, kolejni autorzy Starego Testamentu kontynuowali wątek obietnicy, którą on jako pierwszy ogłosił – że po Przekleństwach nastąpi odnowa. Aby to nam przedstawić, Ezechiel użył sugestywnej wizji powracających do życia umarłych. Ci późniejsi prorocy mieli śmiałe, niepokojące i szczegółowe przepowiednie. Razem stanowią one zdumiewający zbiór wypełniających się obecnie proroctw.

Jaka jest historia narodu żydowskiego?

Żydzi są jednym z najstarszych narodów na świecie. Ich historia znana jest dzięki Biblii, historykom niebiblijnym oraz odkryciom archeologicznym. O ich historii mamy więcej informacji niż o jakimkolwiek innym narodzie. Wykorzystamy tę wiedzę do podsumowania. Aby uczynić historię Izraelitów (starotestamentowe określenie narodu żydowskiego) łatwiejszą do prześledzenia, użyjemy osi czasu.

Abraham: Początki żydowskiego drzewa rodowego

Oś czasu zaczyna się od Abrahama. On otrzymał obietnicę o pochodzących od niego narodach i miał spotkania z Bogiem zwieńczone symbolicznym ofiarowaniem syna Izaaka. Ta ofiara była znakiem wskazującym na Jezusa przez oznaczenie przyszłego miejsca, gdzie Jezus miał być ofiarowany. Zielony kolor na osi to czas, gdy potomkowie Izaaka byli niewolnikami w Egipcie. Okres ten rozpoczyna się, gdy Józef, wnuk Izaaka, zaprowadził Izraelitów do Egiptu, gdzie później zostali niewolnikami.

Pobyt w Egipcie jako niewolnicy faraona
Pobyt w Egipcie jako niewolnicy faraona

Mojżesz: Izraelici stają się narodem pod panowaniem Boga

Mojżesz wyprowadził Izraelitów z Egiptu dzięki dziesiątej pladze (noc paschalna), która zniszczyła Egipt i umożliwiła na Wyjście Izraelitów z Egiptu ku ziemi Izraela. Before he died, Zanim umarł, Mojżesz ogłosił Izraelitom Błogosławieństwa i Przekleństwa (tam gdzie oś czasu zmienia się z zielonej na żółtą). Będą Błogosławieni, jeśli będą posłuszni Bogu, lecz doświadczą Przekleństwa, jeśli nie będą. Od tamtej pory Błogosławieństwa te i Przekleństwa miały towarzyszyć narodowi żydowskiemu.

Przez kilka stuleci Izraelici żyli na swojej ziemi, ale nie mieli króla ani nie mieli Jerozolimy jako stolicy – w tym czasie należała ona do innego narodu. Jednakże, to się zmieniło wraz z królem Dawidem około 1000 r. p.n.e.

Życie pod panowaniem królów z rodu Dawida rządzących z Jerozolimy
Życie pod panowaniem królów z rodu Dawida rządzących z Jerozolimy

Dawid zakłada dynastię królewską w Jerozolimie

Dawid zdobył Jerozolimę i ustanowił je stolicą. Otrzymał obietnicę przyjścia ‘Chrystusa’ i od tego czasu naród żydowski czekał na Niego. Jego syn Salomon został jego następcą i wybudował w Jeruzolimę Pierwszą Świątynię. Potomkowie króla Dawida kontynuowali rządy przez około 400 lat – ten okres (1000–600 p.n.e.) oznaczony jest kolorem jasnoniebieskim. Był to okres chwały Izraelitów – otrzymali obiecane Błogosławieństwa. Byli narodem potężnym, mieli zaawansowaną w rozwoju społeczność, kulturę, i swoją Świątynię. Ale Stary Testament opisuje również rosnące w tym czasie zepsucie i bałwochwalstwo. Wielu proroków w tym okresie ostrzegało Izraelitów, że Przekleństwa Mojżesza spadną na nich, jeśli się nie zmienią. Lecz ostrzeżenia te były ignorowane.

Pierwsze wygnanie Żydów do Babilonu

W końcu – około 600 r. p.n.e. – Przekleństwa wypełniły się. Nadciągnął Nabuchodonozor, potężny król babiloński – dokładnie tak jak Mojżesz 900 lat wcześniej zapowiedział w swoim Przekleństwie:

Sprowadzi Pan na ciebie naród z daleka, z krańca ziemi… naród o srogim obliczu, który nie okaże względu starcowi i nad pacholęciem się nie zlituje. … Będzie cię oblegał we wszystkich twoich miastach w całej ziemi, którą dał ci Pan, Bóg twój. V Księga Mojżeszowa 28:49-52

Nabuchodonozor zdobył Jerozolimę, spalił ją, i zniszczył Świątynię zbudowaną przez Salomona. I wtedy przesiedlił Izraelitów do Babilonu. Pozostali tylko ubodzy Izraelici. Tak w pełni spełniły się proroctwa Mojżesza, że

… zostaniecie wytępieni z ziemi, do której idziesz, aby ją objąć w posiadanie. I rozproszy cię Pan pomiędzy wszystkie ludy od krańca po kraniec ziemi… V Księga Mojżeszowa 28:63-64

Podbici i zesłani do Babilonu
Podbici i zesłani do Babilonu

I tak przez 70 lat, okres zaznaczony kolorem czerwonym, Izraelici żyli jako wygnańcy z dala od ziemi obiecanej Abrahamowi i jego potomkom.

Powrót z wygnania za panowania Persów

Po tym wszystkim Cyrus, władca Imperium Perskiego, podbił Babilon i stał się najpotężniejszym władcą na świecie. Pozwolił Izraelitom na powrót do swojej ziemi.

Życie w kraju będącym częścią Imperium Perskiego
Życie w kraju będącym częścią Imperium Perskiego

Jednakże nie byli już niezależnym państwem – teraz byli prowincją Imperium Perskiego. Trwało tak przez 200 lat (kolor różowy na osi czasu). W tym okresie Świątynia Żydowska (znana jako Druga Świątynia) i miasto Jerozolima zostały odbudowane.

Pod panowaniem Greków

Wówczas Aleksander Wielki podbił Imperium Perskie i przyłączył ziemie Izraelitów jako prowincję do Imperium Grecji na następne 200 lat (kolor ciemnoniebieski na linii czasu).

Życie w kraju będącym częścią Imperium Macedońskiego
Życie w kraju będącym częścią Imperium Macedońskiego

Pod panowaniem Rzymian

Następnie Rzymianie zwyciężyli imperium Greków i to oni stali się dominującym mocarstwem na świecie. Izrael ponownie został prowincją – tym razem Cesarstwa Rzymskiego (okres oznaczony kolorem jasnożółtym), i to właśnie w tym czasie żył Jezus. To wyjaśnia, dlaczego w ewangeliach są rzymscy żołnierze – na ziemi Izraela w czasach Jezusa nad Żydami sprawowali władzę Rzymianie.

Życie w kraju będącym częścią Imperium Rzymskiego
Życie w kraju będącym częścią Imperium Rzymskiego

Drugie wygnanie Żydów za panowania Rzymian

Od czasu Babilończyków (600 r. p.n.e.) Izraelici (albo Żydzi, jak są nazywani obecnie) nie byli niepodlegli tak jak byli pod panowaniem króla Dawida. Byli pod rządami obcych mocarstw. Żydzi burzyli się przeciw temu i zbuntowali się przeciwko panowaniu Rzymian. Ci przybyli (z armią, przyp.tłum.) i zniszczyli Jerozolimę (70 r. n.e.), spalili doszczętnie Drugą Świątynię, i rozesłali Żydów jako niewolników po całym Cesarstwie Rzymskim. To było drugie wygnanie Żydów. Ponieważ Rzym był tak wielki, Żydzi zostali rozsiani po całym świecie.

Jerozolima i Świątynia zniszczone przez Rzymian w 70 roku n.e. Żydzi rozproszeni po całym świecie.
Jerozolima i Świątynia zniszczone przez Rzymian w 70 roku n.e.
Żydzi rozproszeni po całym świecie.

I tak naród żydowski żył przez prawie 2000 lat: rozproszony w obcych krajach i nigdy w nich nieakceptowany. Wśród tych różnych narodów Żydzi często cierpieli ogromne prześladowania. To prześladowanie Żydów było szczególnie prawdziwe w chrześcijańskiej Europie. Od Hiszpanii, w zachodniej Europie, po Rosję – kraje chrześcijańskie – Żydzi żyli często w trudnych i niebezpiecznych warunkach. Przekleństwa Mojżesza z około 1500 roku p.n.e. były precyzyjnymi opisami tego jak żyli.

… Ale i u tych narodów nie będziesz miał wytchnienia i nie będzie odpoczynku dla stopy twojej nogi, lecz Pan da ci tam serce zatrwożone, oczy przygasłe i duszę zbolałą. V Księga Mojżeszowa 28:65

Przekleństwa przeciw Izraelitom były po to, by ludy pytały:

I będą mówić wszystkie narody: Za co Pan uczynił tak tej ziemi? Co za przyczyna tego wielkiego żaru jego gniewu?

A odpowiedzią było:

… Za to, że opuścili przymierze z Panem, Bogiem swoich ojców, które z nimi zawarł, gdy wyprowadził ich z ziemi egipskiej, A oni poszli i służyli innym bogom i oddawali im pokłon, bogom, których nie znali i których im nie przydzielił. V Księga Mojżeszowa 29:23-25

Wykres poniżej pokazuje ten 1900-letni okres, zaznaczony długim czerwonym paskiem.

Oś czasu historii Żydów – przedstawiająca m.in. dwa okresy ich wygnania
Oś czasu historii Żydów – przedstawiająca m.in. dwa okresy ich wygnania

Widać że w swojej historii Żydzi przeżyli dwa okresy wygnania, lecz to drugie wygnanie trwało o wiele dłużej od pierwszego.

Zagłada w XX wieku

Prześladowania Żydów osiągnęły swoje apogeum gdy Hitler, przy pomocy nazistowskich Niemiec, starał się zlikwidować wszystkich Żydów żyjących w Europie. Prawie mu się to udało, ale został pokonany, a resztka Żydów przetrwała.

Współczesne odrodzenie Izraela

Godny zastanowienia jest niezwykły fakt, że po tak wielu stuleciach istnienia bez ojczyzny istnieli ludzie, którzy nazywali siebie ‘Żydami’. Ale to było wyrazem spełnienia ostatnich słów Mojżesza, zapisanych 3500 lat temu. W 1948 roku Żydzi, za pośrednictwem Organizacji Narodów Zjednoczonych, zobaczyli niezwykłe odrodzenie współczesnego państwa Izrael, jak Mojżesz napisał wieki wcześniej:

To wtedy przywróci Pan, Bóg twój, twoich jeńców i zmiłuje się nad tobą, i zgromadzi cię z powrotem ze wszystkich ludów, gdzie cię rozproszył Pan, Bóg twój. Choćby twoi wygnańcy byli na krańcu nieba, to i stamtąd zgromadzi cię Pan, Bóg twój, i stamtąd cię zabierze. V Księga Mojżeszowa 30:3-4

I to było także niezwykłe, że państwo to powstało pomimo ogromnego sprzeciwu i niechęci. Większość z okolicznych narodów toczyła wojny przeciw Izraelowi w 1948 … w 1956 … w 1967 i znów w 1973 roku. Izrael, bardzo nieliczny naród, często był w stanie wojny z pięcioma narodami jednocześnie. Jednakże Izrael nie tylko przetrwał, ale powiększył też swoje terytoria. W wojnie 1967 roku Żydzi odzyskali Jerozolimę, swoją historyczną stolicę, założoną przez Dawida 3000 lat temu. Skutki utworzenia państwa Izrael, i konsekwencje tych wojen przyczyniły się do powstania jednych z najtrudniejszych problemów politycznych naszego współczesnego świata.

Uzyskanie usprawiedliwienia – przykład Abrahama

W poprzednim artykule widzieliśmy, że Abraham uzyskał usprawiedliwienie po prostu przez wiarę, co zostało stwierdzone w tym krótkim zdaniu:

Wtedy uwierzył Panu [Abram, przyp. tłum.], a On poczytał mu to ku usprawiedliwieniu. I Księga Mojżeszowa 15:6

Istota wiary nie leży w uznaniu istnienia Boga

Zastanów się, co oznacza ‘wierzyć’. Wielu ludzi uważa, że ‘wierzyć’ znaczy uznać, że Bóg istnieje. Sądzimy, że Bóg chce tylko byśmy uwierzyli, że On jest. Lecz Biblia określa to inaczej. Mówi:

Ty wierzysz, że Bóg jest jeden? Dobrze czynisz; demony również wierzą i drżą. List św. Jakuba 2:19

Biblia używa tutaj sarkazmu, aby nam powiedzieć, że tylko wierzenie w istnienie Boga czyni nas równie dobrymi jak Diabeł. To prawda, że Abraham uwierzył w istnienie Boga, lecz nie to jest istotą jego usprawiedliwienia. Bóg obiecał Abrahamowi, że da mu syna. To jest ta obietnica, kiedy miał wybrać: uwierzyć czy nie – chociaż wiedział, że jest już w latach 80-tych swojego życia, a jego żona 70-tych. Zaufał jednak Bogu, że Ten spełni w jakiś sposób daną mu obietnicę. Wiara, w tej historii, oznacza zaufanie. Abraham postanowił zaufać Bogu ze względu na syna.

Kiedy Abraham postanowił uwierzyć w obietnicę o synu, to wtedy Bóg mu go i dał – uznając jego prawość. W końcu Abraham otrzymał zarówno wypełnioną obietnicę (syna, z którego wyszedł wielki naród) jak i usprawiedliwienie.

Usprawiedliwienie – nie za zasługi ani za wysiłki

Abraham nie ‘zapracował’ na usprawiedliwienie; ono zostało mu ‘poczytane’ (przyznane). W czym jest różnica? Jeśli zapracowałeś na coś swoją pracą – zasługujesz na to. To jest jak otrzymywanie wynagrodzenia za pracę, którą wykonujesz. Lecz jeśli coś jest tobie przyznane, jest tobie dane. Nie jest to zapracowane ani zasłużone, lecz po prostu otrzymane.

Myślimy, że czynienie więcej dobrych rzeczy niż złych, dobrych uczynków, czy dotrzymywanie zobowiązań pozwala nam zasłużyć sobie na usprawiedliwienie. Abraham udowadnia, że ten pogląd jest fałszywy. On nie próbował zasłużyć na usprawiedliwienie. Po prostu uwierzył w złożoną mu obietnic, a usprawiedliwienie zostało mu dane.

Wiara Abrahama: Postawił na to swoje życie

Uwierzenie w obietnicę o synu było proste, ale nie było łatwe. Pierwszy raz, kiedy otrzymał obietnicę – o Wielkim Narodzie – miał 75 lat, opuścił swój rodzinny kraj i podróżował do Kanaan. Teraz minęło prawie 10 lat, a Abraham i Sarah wciąż nie mieli dziecka – nie mówiąc o narodzie! “Dlaczego Bóg nie dał nam jeszcze syna, jeśli może tak uczynić?” – mógłby się dziwić. Abraham uwierzył w obietnicę o synu, ponieważ zaufał Bogu, mimo tego że nie zrozumiał wszystkiego z obietnicy, ani nie miał odpowiedzi na wszystkie swoje pytania.

Wierzenie w obietnicę wymagało aktywnego czekania. Jego całe dotychczasowe życie zostało przerwane bytowaniem w namiotach i czekaniem na spełnienie obietnicy. Byłoby o wiele łatwiej czynić wymówki i wrócić do domu do Mezopotamii (obecny Irak), który opuścił wiele lat wcześniej, i gdzie wciąż żyli jego brat i rodzina. Życie tam było wygodne.

Jego zaufanie co do obietnicy wzięło górę nad zwykłymi celami w życiu – bezpieczeństwem, wygodą i pomyślnością. Mógłby nie dać wiary obietnicy ciągle wierząc w istnienie Boga i konty­nuując religijne praktyki i dobre czyny. Wtedy zachowałby swoją religię, lecz nie byłoby mu ‘przyznane’ usprawiedliwienie.

Nasz przykład

Pozostała część Biblii stawia Abrahama jako przykład dla nas. Wiara Abrahama w obietnicę daną przez Boga, i przyznanie usprawiedliwienia, jest dla nas wzorcem. Biblia zawiera i inne obietnice, które Bóg składa wobec nas wszystkich. My także mamy wybór, czy im zaufamy.

Tu jest przykład takiej obietnicy:

Tym zaś, którzy go przyjęli, dał prawo stać się dziećmi Bożymi, tym, którzy wierzą w imię jego, Którzy narodzili się nie z krwi ani z cielesnej woli, ani z woli mężczyzny, lecz z Boga. Ewangelia św. Jana 1:12-13

Dziś wiemy, że obietnica dana Abrahamowi wypełniła się. Jest niezaprzeczalnym faktem, że naród żydowski istnieje dziś jako ten naród, który pochodzi od Abrahama. Lecz jak Abraham stajemy dziś przed obietnicą, która wydaje się nieprawdopodobna i która rodzi wiele pytań. Jak Abraham wybieramy zaufanie co do tej obietnicy – lub nie.

Kto płaci za usprawiedliwienie?

Abraham pokazał, że usprawiedliwienie jest dawane jako dar. Kiedy otrzymujesz dar, nie płacisz za niego – w przeciwnym razie nie byłby darem. Dawca daru jest tym jedynym, który płaci. Bóg, dawca usprawiedliwienia, zapłaci za nie. Jak On to zrobi? Zobaczymy w następnym artykule.

Końcowe odliczanie – ukryte na początku

Przyjrzeliśmy się jak ludzkość upadła w porównaniu ze swoim początkowym stanem stworzenia. Biblia mówi nam, że Bóg miał plan oparty na Obietnicy złożonej na początku tej historii.

Biblia – naprawdę księgozbiór

Najpierw trochę faktów na temat Biblii. Biblia jest zbiorem ksiąg napisanych przez wielu autorów. Spisywanie tych ksiąg, od pierwszej do ostatniej, zajęło ponad 1500 lat. To czyni Biblię czymś więcej niż zwykły księgozbiór i wyróżnia ją pośród innych Wielkich Ksiąg. Jeśli Biblia zostałaby napisana tylko przez jednego autora, albo grupę, której członkowie znaliby się wzajemnie, nie zaskoczyłaby nas swoją spójnością, jednak autorów Biblii dzieliły setki, a nawet tysiące lat. Ci pisarze pochodzili z różnych państw, mówili różnymi językami i pochodzili z różnych warstw społecznych. Jednak ich przekazy i proroctwa łączą się ze sobą i z faktami historycznymi odnotowanymi w źródłach pozabiblijnych. Najstarsze istniejące kopie Starego Testamentu (księgi z okresu przed Jezusem) pochodzą z 200 r. p.n.e. Istniejące kopie Nowego Testamentu datowane są na 125 r. n.e. i później. 

Ewangeliczna Obietnica w ogrodzie

Na samym początku Biblii widzimy przykład tego, jak Biblia przepowiada przyszłość. Pomimo że jest o Początku, w zamyśle napisane zostało o Końcu. Widzimy tu Obietnicę, gdy Bóg stawia Szatana (który był w postaci węża) przed zagadką, zaraz po tym, jak Szatan spowodował Upadek Ludzkości.

“I ustanowię nieprzyjaźń między tobą a kobietą, między twoim potomstwem a jej potomstwem; ono zdepcze ci głowę, a ty ukąsisz je w piętę.”  I Księga Mojżeszowa 3:15

Możemy tu dostrzec proroczy charakter wypowiedzi uzyskanego poprzez użycie czasu przyszłego. Występuje tu pięć różnych postaci. Są to:

  1. Ja = Bóg
  2. Ty = wąż lub Szatan
  3. Kobieta
  4. Potomstwo kobiety
  5. Potomstwo węża lub Szatana

Obietnica przewiduje w jakich relacjach będą te postacie w przyszłości. Poniżej mamy to pokazane:

Relacje między postaciami z Obietnicy
Relacje między postaciami z Obietnicy

Nie powiedziano kto jest tą ‘kobietą’, ale Bóg sprawi, że oboje – zarówno Szatan jak i kobieta – będą mieli ‘potomstwo’. Wrogość lub nienawiść będzie między Szatanem i kobietą, między potomstwem Szatana i potomstwem kobiety. Szatan ‘ukąsi w piętę’ potomstwo kobiety, podczas gdy potomstwo kobiety ‘zdepcze głowę’ Szatana.

Kto jest tym Potomstwem? – On

Poczyniliśmy pewne obserwacje, teraz czas na wnioski. Słowo, które czytamy jako ‘nasienie’ lub ‘potomstwo’ w jest zapisane w oryginale po hebrajsku jako זַרְעָ֑הּ (wymawiamy ‘zerah’). To samo hebrajskie słowo jest użyte w I Księdze Mojżeszowej Rozdz.15, kiedy Bóg obiecuje Abrahamowi syna, i znowu tuż po ofierze Abrahama, gdy obiecuje mu że w jego potomstwie błogosławione będą wszystkie narody ziemi Tak więc ‘zerah’ oznacza syna lub potomka. Bóg obiecuje, że syn (lub potomek) będzie pochodził od kobiety i zmiażdży węża.

Zauważcie co nie jest powiedziane. Bóg nie powiedział, że ten potomek będzie pochodził od kobiety oraz mężczyzny, ale tylko od kobiety. Jest to szczególnie niezwykłe, ponieważ Biblia prawie zawsze pisze tylko o synach pochodzących od ojców. Niektórzy uważają Biblię za ‘seksistowską’ dlatego, że odnotowuje właśnie ojców synów. Lecz tu jest inaczej – nie ma obietnicy potomka (syna) pochodzącego od mężczyzny. Jest tylko powiedziane, że będzie potomek pochodzący od kobiety, bez wzmianki o mężczyźnie.

W dużo późniejszych czasach Prorok bazuje na tej Obietnicy.

Setki lat później starotestamentowy prorok dodaje:

„Dlatego sam Pan da wam znak: Oto panna pocznie i porodzi syna, i nazwie go imieniem Immanuel (co znaczy: Bóg z nami).”  Księga Izajasza 7:14, ok. 750 r. p.n.e.

Ponad 700 lat po Izajaszu Jezus urodził się (jak mówi Nowy Testament) z dziewicy – wypełniając proroctwo Izajasza. To wskazuje na potomka jako na ‘niego’, nie na ‘nią’, ‘ich’ czy na ‘nie’. Jeśli patrzysz na tę zagadkę w tej perspektywie, nabiera ona sensu.

‘Ukąsi go w piętę’?

Ale co to znaczy, że Szatan ‘ukąsi go w piętę’?Jeden rok pracowałem w kameruńskiej dżungli. Musieliśmy chodzić w wilgotnym upale w grubych, gumowych butach, ponieważ węże kryją się w wysokiej trawie i mogłyby zabić kąsając w twoją stopę – twoją piętę. Po przeżyciach w dżungli zaczęło to dla mnie mieć sens. ‘On’ miał zniszczyć Szatana, węża, ale sam miał zostać zabity. To zapowiada zwycięstwo odniesione dzięki ofierze Jezusa.

‘Kobieta’ – Podwójne znaczenie

Tak więc, jeśli ta Obietnica z Początków dotyczy Jezusa, wtedy ta kobieta powinna być tą dziewicą, która Go urodziła – Marią. Lecz jest tu jeszcze inne znaczenie. Zauważ jak inny prorok starotestamentowy zwraca się do Izraela:

O Izraelu, (…) I poślubię cię sobie [znowu] na wieki, (…) Poślubię cię sobie przez wierność, a poznasz Pana. Ozeasza 2:21-22 (Biblia Tysiąclecia), 800 r. p.n.e.

Niewiasta odziana w słońce i księżyc pod stopami jej, a na głowie jej korona z dwunastu gwiazd; A była brzemienna, i w bólach porodowych i w męce rodzenia krzyczała.

I ukazał się drugi znak na niebie: Oto ogromny rudy smok… I stanął smok przed niewiastą, która miała porodzić, aby, skoro tylko porodzi, pożreć jej dziecię.

I porodziła syna, chłopczyka, który rządzić będzie wszystkimi narodami laską żelazną (…)

I zrzucony został ogromny smok, wąż starodawny, zwany diabłem i szatanem, który zwodzi cały świat; zrzucony został na ziemię, zrzuceni też zostali z nim jego aniołowie. (…)

A gdy smok ujrzał, iż został zrzucony na ziemię, zaczął prześladować niewiastę, która porodziła chłopczyka… I zawrzał smok gniewem na niewiastę, i odszedł, aby podjąć walkę z resztą jej potomstwa…

Objawienie św. Jana 12:1-17, 90 r. p.n.e.

Ponieważ Jezus był Żydem, jest potomkiem jednocześnie Marii, kobiety, i Izraela, kobiety. Obietnica wypełniła się na dwa sposoby. Pradawny wąż jest w stanie wrogości z Izraelem, ‘kobietą’, i wypowiedział jej wojnę. To tłumaczy wyjątkowe trudności, które Żydzi znosili w ciągu swojej długiej historii, a co było przepowiedziane na samym początku.

Potomek Węża?

Lecz kto jest tym potomkiem Szatana? W ostatniej księdze Biblii, wiele stron i tysiące lat po Obietnicy z I Księgi Mojżeszowej, przewiduje się nadejście pewnej osoby. Zwróćcie uwagę na ten opis:

Zwierzę, które widziałeś, było i już go nie ma, i znowu wyjdzie z otchłani, i pójdzie na zatracenie. I zdumieją się mieszkańcy ziemi, których imiona nie są zapisane w księdze żywota od założenia świata, gdy ujrzą, że zwierzę to było i że go nie ma, i że znowu będzie.

Tu trzeba umysłu obdarzonego mądrością. Objawienie św. Jana 17:8-9, 90 r. p.n.e.

To opisuje walkę między potomstwem kobiety a potomstwem Szatana. Ale zostało to ujawnione po raz pierwszy w Obietnicy z I Księgi Mojżeszowej, na samym początku Biblii, ze szczegółami uzupełnionymi później. Odliczanie do końcowej konfrontacji między Szatanem i Bogiem rozpoczęło się dawno temu, w Ogrodzie. To mogłoby Cię przekonać, że ta historia jest tak naprawdę Jego historią. 

Nie kończąca się obietnica dla niezauważonego człowieka

To co świat uznaje za wspaniałe w obecnej polityce czy sporcie, szybko zostaje zapomniane, kiedy tylko skupimy się na kolejnych mistrzostwach, wydarzeniach politycznych czy rozrywce.  Najważniejsze wydarzenia jednego dnia zapominane są następnego. W poprzednim artykule widzieliśmy, że tak się działo w starożytnych czasach Abrahama. Teraz całkiem się nie pamięta o ważnych dokonaniach, które przed czterema tysiącami lat skupiały uwagę ludzi. Lecz obietnica wypowiedziana cicho do pojedynczej osoby, pomimo tego że pozostała wtedy niezauważona przez świat, rozprzestrzenia się i jest realizowana na naszych oczach. Obietnica dana Abrahamowi około 4000 lat temu spełniła się. Więc może jednak Bóg istnieje i działa w naszym świecie.

Skarga Abrahama

Minęło kilka lat od czasu gdy Obietnica, zapisana w I Księdze Mojżeszowej, została przekazana Abrahamowi. Będąc posłusznym Bogu, Abraham przeniósł się do Kanaan (Ziemi Obiecanej), gdzie obecnie znajduje się państwo Izrael, ale obiecany syn mu się nie urodził. Abraham zaczął się martwić.

Po tych wydarzeniach doszło Abrama w widzeniu następujące słowo Pana: Nie bój się, Abramie, Jam tarczą twoją; zapłata twoja będzie sowita. Wtedy Abram odpowiedział: Panie Boże, cóż mi możesz dać, gdy ja schodzę bezdzietny, a dziedzicem domu mego będzie Eliezer z Damaszku. Potem rzekł Abram: Przecież nie dałeś mi potomstwa, więc mój domownik będzie dziedzicem moim. (I Księga Mojżeszowa 15:1-3)

Obietnica Boga

Abraham koczował na Ziemi Obiecanej czekając na początek ‘Wielkiego Narodu’, który był mu obiecany. Jednak nic takiego się nie stało, a miał już około 85 lat (minęło10 lat, od kiedy się przeniósł). Skarżył się, że Bóg nie realizuje Swojej obietnicy. Ich rozmowa przebiegała dalej tak:

Wówczas doszło go słowo Pana: Nie ten będzie dziedzicem twoim, lecz ten, który będzie pochodził z wnętrzności twoich, będzie dziedzicem twoim. Potem wyprowadził go na dwór i rzekł: Spójrz ku niebu i policz gwiazdy, jeśli możesz je policzyć! I rzekł do niego: Tak liczne będzie potomstwo twoje. (I Księga Mojżeszowa 15:4-5)

A więc Bóg rozszerzył swoją początkową Obietnicę deklarując, że z syna Abrahama powstanie naród niepoliczalny jak gwiazdy na niebie. I naród ten miałby otrzymać Ziemię Obiecaną – dzisiaj nazywaną Izraelem.

Reakcja Abrahama: niekończący się skutek

Jak Abraham miałby zareagować na rozszerzenie Obietnicy? Zdanie, które następuje potem, w Biblii traktowane jest jako jedno z najważniejszych w całej Księdze. Pomaga nam ono zrozumieć Biblię i pokazuje nam serce Boga. A brzmi ono tak:

Wtedy (Abram) uwierzył Panu, a On poczytał mu to ku usprawiedliwieniu. (I Księga Mojżeszowa 15:6)

Łatwiej jest zrozumieć to zdanie, jeśli zamienimy zaimki imionami, wtedy będzie ono brzmieć:

Abram uwierzył Panu, a Pan poczytał to Abramowi ku usprawiedliwieniu.

To krótkie, proste zdanie, jest jednak naprawdę istotne. Dlaczego? Ponieważ w tym małym zdaniu Abraham zyskuje ‘usprawiedliwienie’. To jest jedna – i jedyna – cecha, jakiej potrzebujemy, by stać się prawymi stojąc przed Bogiem.

Podsumowanie zagadnienia: Zepsucie

Z punktu widzenia Boga, pomimo że jesteśmy stworzeni na Jego obraz, stało się coś co nas zepsuło. Biblia mówi:

Pan spogląda z niebios na ludzi, aby zobaczyć, czy jest kto rozumny, który szuka Boga. Wszyscy odstąpili, wespół się splugawili. Nie ma, kto by dobrze czynił, nie ma ani jednego. (Psalm 14:2-3)

Wynikiem naszego zepsucia jest nieczynienie tego, co dobre – a to przynosi pustkę i śmierć. Jeśli w to wątpisz, poczytaj nagłówki światowych wiadomości i zobacz, co ludzie robili przez ostatnie 24 godziny. To świadczy o tym, że jesteśmy oddzieleni od Prawego Boga, ponieważ cierpimy na brak prawości.

Nasze zepsucie działa odpychająco na Boga tak jak padlina zdechłych szczurów sprawia, że wolimy trzymać się od niej z daleka. Nie chcielibyśmy się do niej zbliżać. Tak więc spełniły się słowa proroka Izajasza:

I wszyscy staliśmy się podobni do tego, co nieczyste, a wszystkie nasze cnoty są jak szata splugawiona, wszyscy więdniemy jak liść, a nasze przewinienia porywają nas jak wiatr. (Księga Izajasza 64:6)

Abraham a usprawiedliwienie

Jednak w rozmowie Abrahama z Bogiem jest ciche oświadczenie, że Abraham zyskał ‘usprawiedliwienie’ tego rodzaju, który Bóg akceptuje – pomimo że Abraham nie był bez grzechu. Zatem co Abraham uczynił, aby je uzyskać? Abraham po prostu uwierzył. I to wszystko?! Próbujemy zasłużyć sobie na usprawiedliwienie robiąc coś, ale ten człowiek, Abraham, zyskał je po prostu przez ‘wiarę’.

Jednak co znaczy ‘przez wiarę’? I co to ma wspólnego z twoim czy moim usprawiedliwieniem?  Zajmiemy się tym w następnym artykule.

Pradawna wędrówka, która wpływa na nas do dziś

Pomimo że Izrael to małe państwo, to zawsze obecne jest w światowych wiadomościach, które nie przestają relacjonować nie tylko o Żydach powracających do Izraela, rozwoju tamtejszej innowacyjnej techniki, ale także o konfliktach, wojnach i napiętych stosunkach z okolicznymi narodami. Dlaczego? Historia Izraela zawarta w I Księdze Rodzaju opowiada nam historię wędrówki człowieka żyjącego w tej części świata 4000 lat temu, którego imię jest dziś sławne. Biblia mówi, że jego historia ma wpływ ma naszą przyszłość.

Człowiekiem tym jest Abraham (znany także jako Abram). Możemy poważnie potraktować jego historię, ponieważ miejsca i miasta, które odwiedził, są wymienione w innych starych pismach.

Obietnica dana Abrahamowi

Bóg złożył obietnicę Abrahamowi:

“A uczynię z ciebie naród wielki i będę ci błogosławił, i uczynię sławnym imię twoje, tak że staniesz się błogosławieństwem. I będę błogosławił błogosławiącym tobie, a przeklinających cię przeklinać będę; i będą w tobie błogosławione wszystkie plemiona ziemi.” (I Księga Mojżeszowa 12:2-3)

Imię Abrahama stało się wielkie

Większość z nas zastanawia się, czy Bóg istnieje i czy naprawdę jest tym Bogiem opisywanym w Biblii. W Biblii Bóg mówi ‘I uczynię sławnym imię twoje’. Dzisiaj imię Abrahama (Abrama) jest znane na całym świecie. Ta obietnica została spełniona. Najwcześniejsza kopia I Księgi Mojżeszowej, znaleziona wśród rękopisów z Qumran, jest datowana na 200-100 r. p.n.e. W tamtym czasie imię Abrahama nie było powszechnie znane (na całym świecie, przyp. tł.). Obietnica spełniła się dopiero po tym, jak jego historia została spisana, nie wcześniej.

… z powodu znaczenia wielkiego narodu pochodzącego od niego

O dziwo, Abraham tak naprawdę nie zrobił nic wielkiego w swoim życiu. Nie był wielkim pisarzem, królem, wynalazcą czy przywódcą wojskowym. Nie zrobił nic poza koczowaniem tam, gdzie mu powiedziano i spłodzeniem kilku potomków. Jego imię jest wielkie tylko dlatego, że jego dzieci stały się narodami, które zachowały historię jego życia. Wtedy właśnie jednostki oraz narody, które pochodziły od niego, stały się wielkie. Stało się dokładnie to, co obiecano w I Księdze Mojżeszowej 12 (“A uczynię z ciebie naród wielki (…) i uczynię sławnym imię twoje”). Nikt inny w całej historii nie jest tak powszechnie znany tylko z powodu swojego potomstwa – raczej z powodu swoich wielkich osiągnięć.

… przez wolę Tego, który złożył Obietnicę

Żydzi, którzy pochodzili od Abrahama, nigdy tak naprawdę nie byli narodem, który byłby kojarzony z wielkością. Nie budowali dzięki podbojom wielkich imperiów, jak to robili Rzymianie, i nie stawiali wielkich pomników, jak Egipcjanie swoje piramidy. Ich sława pochodzi od spisanego Prawa i Księgi; od kilku niezwykłych postaci narodowości żydowskiej, z tego, że przetrwali jako odrębny naród przez tysiące lat. Ich wielkość nie jest spowodowana niczym co zrobili, raczej tym co zostało zrobione dla nich i przez nich. W obietnicy wielokrotnie powtarzane są słowa “Ja będę… Ja uczynię…” – to była i jest moc związana z obietnicą. Bóg sprawił, że stali się wielkim – w sposób wyjątkowy – narodem, lecz nie z powodu ich zdolności, mocy czy podbojów.

Obietnica dana Abrahamowi spełniła się, ponieważ uwierzył w nią i wybrał życie odmienne od życia innych. Pomyślcie jak prawdopodobne było, że obietnica nie zostanie spełniona. A jednak wypełniła się i jest nadal wypełniana dokładnie tak, jak została złożona tysiące lat temu. Ten przykład pokazuje z całą mocą, jak Obietnica ziściła się tylko z powodu mocy i władzy Tego, który ją złożył.

Wędrówka, która wciąż szokuje świat

Ta mapa przedstawia wędrówkę Abrahama
Ta mapa przedstawia wędrówkę Abrahama

Biblia mówi “Abram wybrał się w drogę, jak mu rozkazał Pan” (I Księga Mojżeszowa 12:4). Abram rozpoczął – pokazaną na mapie – wędrówkę, która wciąż kształtuje historię.

Błogosławieństwa dla nas

Jest jeszcze coś, co zostało obiecane. Błogosławieństwo nie dotyczyło jedynie Abrahama. Powiedziano: “(…) i będą w tobie błogosławione wszystkie plemiona ziemi” (przez wzgląd na Abrahama). Powinniśmy zwrócić na to szczególną uwagę, ponieważ ty i ja jesteśmy częścią ‘wszystkich plemion na ziemi’ – nie ma znaczenia nasza religia, kolor skóry, pochodzenie, narodowość, status społeczny czy język, którym mówimy. Obietnica błogosławieństwa dotyczy każdego z nas! W jaki sposób? Kiedy? Jaki rodzaj błogosławieństwa? Nie jest to jasno określone, ale skoro pierwsza część obietnicy się spełniła, możemy mieć pewność, że pozostała część także się wypełni. Klucz do tej zagadki znajdziemy w następnym artykule, kontynuując śledzenie wędrówki Abrahama.

Zepsuci (część 2) … i chybianie celu

Biblia opisuje nas jako zepsutych w stosunku do obrazu Boga, na który zostaliśmy stworzeni.   Jak to się stało? Opisuje to Księga Rodzaju (I Księga Mojżeszowa). Krótko po tym, jak zostali stworzeni ‘na obraz Boga‘, pierwsi ludzie (Adam i Ewa) zostali wypróbowani przez postawienie ich przed wyborem. Biblia opisuje ich rozmowę z ‘wężem’. Wąż zawsze był rozumiany jako Szatan – duchowy wróg Boga. W Biblii Szatan przemawia najczęściej przez kogoś. W tym przypadku przemawiał do Adama i Ewy przez węża:

A wąż był chytrzejszy niż wszystkie dzikie zwierzęta, które uczynił Pan Bóg. I rzekł do kobiety: Czy rzeczywiście Bóg powiedział: Nie ze wszystkich drzew ogrodu wolno wam jeść? A kobieta odpowiedziała wężowi: Możemy jeść owoce z drzew ogrodu, Tylko o owocu drzewa, które jest w środku ogrodu, rzekł Bóg: Nie wolno wam z niego jeść ani się go dotykać, abyście nie umarli. Na to rzekł wąż do kobiety: Na pewno nie umrzecie, Lecz Bóg wie, że gdy tylko zjecie z niego, otworzą się wam oczy i będziecie jak Bóg, znający dobro i zło. A gdy kobieta zobaczyła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia i że były miłe dla oczu, i godne pożądania dla zdobycia mądrości, zerwała z niego owoc i jadła. Dała też mężowi swemu, który był z nią, i on też jadł. Wtedy otworzyły się oczy im obojgu i poznali, że są nadzy. Spletli więc liście figowe i zrobili sobie przepaski. (KSIĘGA RODZAJU 3:1-7)

Pokusą dla nich było, aby ‘być jak Bóg’, i taki był ich wybór. Do tego momentu ufali Bogu we wszystkim, ale teraz postanowili stać się ‘takimi jak Bóg’, żeby ufać we wszystkim sobie i być bogami dla samych siebie.

Ich decyzja bycia niezależnym zmieniła ich. Poczuli się zawstydzeni i starali się ukryć. Kiedy Adam stanął przed Bogiem, zapytany obwinił Ewę (a więc i Boga, który ją stworzył). Ona obwiniła węża. Nikt nie przyjął odpowiedzialności.

To co zaczęło się tamtego dnia, trwa do dzisiaj, ponieważ odziedziczyliśmy tę samą niezależną naturę. Niektórzy źle rozumieją Biblię i uważają, że jesteśmy obarczeni winą za zły wybór Adama. Jednak jedynym winnym jest Adam, tylko że my żyjemy z konsekwencjami jego decyzji. Mamy teraz odziedziczoną po Adamie jego niezależną naturę. Może nie chcemy być bogiem wszechświata, ale chcemy być bogami w naszych środowiskach, odseparować się od Boga.

To wiele wyjaśnia z ludzkiego życia: zamykamy nasze drzwi na zamki, potrzebujemy policji, zakładamy hasła na komputer – w przeciwnym razie będziemy okradać się nawzajem. Dlatego społeczeństwa w końcu upadają, ponieważ kultury mają tendencje do rozkładu.  Oto dlaczego wszystkie formy rządów i ekonomicznych systemów, pomimo że niektóre działają lepiej od pozostałych, wszystkie ostatecznie się załamują. Coś w tym, jacy jesteśmy sprawia, że ‘chybia¬my’ i nie czynimy rzeczy takimi, jakimi powinny być.

To słowo ‘chybiać’ podsumowuje naszą sytuację. Poniższy wers z Biblii pozwoli nam to lepiej zrozumieć. Mówi:

W całym tym zastępie zbrojnym było siedmiuset mężów doborowych, leworękich, każdy z nich trafiał rzuconym z procy kamieniem co do włosa, nie chybiając. (KSIĘGA SĘDZIÓW 20:16)

Są tu opisani żołnierze, którzy doskonale posługiwali się procami i nigdy nie chybiali. Słowo יַחֲטִֽא  przetłumaczone z Hebrajskiego to ‘chybić’. W całym Starym Testamencie jest też tłumaczo¬ne jako ‘grzech’.

Żołnierz bierze kamień i strzela nim z procy, aby trafić cel. Jeśli chybi, nie osiągnie swojego celu. Podobnie zostaliśmy stworzeni na obraz Boga, aby osiągnąć cel w tym, jak odnosimy się do Niego i jak traktujemy innych.  ‘Grzeszyć’ znaczy chybiać celu, celu przeznaczonego dla nas.

Ten obraz ‘chybiania celu’ nie jest optymistyczny ani radosny. Ludzie czasami mocno sprzeci¬wia-ją się biblijnemu nauczaniu o grzechu. Kiedyś pewien student powiedział: “Nie wierzę, ponieważ nie podoba mi się to, co mówi Biblia”. Ale co ‘lubienie’ czegoś ma do prawdy? Ja nie lubię podatków, wojen czy trzęsień ziemi – nikt tego nie lubi – ale to nie czyni ich od razu nieprawdziwymi. Nie możemy ignorować żadnego z nich. Wszystkie systemy prawne, policja, zabezpieczenia i środki bezpieczeństwa, które w społeczeństwie sobie stworzyliśmy, by chronić się przed innymi, sugerują że coś jest nie tak. Przynajmniej biblijna nauka o naszym grzechu powinna być rozważana w atmosferze wolnej od uprzedzeń.

Mamy problem. Pierwotny obraz naszego stworzenia został zniszczony, a teraz nie osiągamy właściwego celu, jeśli chodzi o nasze moralne poczynania. Ale Bóg nie zostawia nas samych w naszej bezradności. Ma plan ratowania nas, i właśnie dlatego Ewangelia oznacza dosłownie ‘dobre wieści’ – ponieważ ten plan to dobre wieści mówiące o tym, że On nas uratuje. Bóg nie czekał do czasów Abrahama, aby ogłosić te wieści: najpierw ogłosił to w rozmowie z Adamem i Ewą. W następnym artykule przyjrzymy się pierwszemu obwieszczeniu Dobrej Nowiny.

Jednak zepsuci… jak orkowie ze Śródziemia

W poprzednim artykule przyglądaliśmy się temu, co Biblia ma na myśli mówiąc, że ludzie zostali stworzeni ‘na podobieństwo Boga’. To wyjaśnia dlaczego ludzkie życie jest cenne. Jednak pomimo tego wyjaśnienia, ta ważna kwestia poruszana jest w całej Biblii począwszy od aktu stworzenia człowieka. Przykład tego znajdujemy w poniższym psalmie:

Pan spogląda z niebios na ludzi, aby zobaczyć, czy jest kto rozumny, który szuka Boga. Wszyscy odstąpili, wespół się splugawili. Nie ma, kto by dobrze czynił, nie ma ani jednego. (PSALM 14:2-3)

Mówi on, że wszyscy z nas stali się zepsuci. Pomimo że zostaliśmy stworzeni ‘na obraz Boga’, coś zniszczyło ten obraz w nas wszystkich. Zepsucie ukazane jest w wybranej przez ludzi niezależności od Boga (wszyscy się odwrócili od szukania Boga), a także w nieczynieniu ‘dobra’.

Rozumne elfy a orkowie

Choć orkowie byli odrażający na tak wiele różnych sposobów, jednak byli tylko zdeprawo¬wa-nymi elfami.
Choć orkowie byli odrażający na tak wiele różnych sposobów, jednak byli tylko zdeprawo¬wa-nymi elfami.

Aby to zrozumieć, porównajmy orków i elfy z filmu ‘Władca Pierścieni’. Orkowie są odrażający i źli. Elfy są piękne i pełne pokoju (np. Legolas). Jednak w przeszłości orkowie byli elfami, które zostały zdeprawowane przez Saurona. Pierwotny obraz elfa w orku został zniszczony. W podob-ny sposób Biblia opisuje jak ludzie stali się zdemoralizowani. Bóg stworzył elfy, ale my staliśmy się orkami.

Elfy, takie jak Legolas, były szlachetne i dostojne.
Elfy, takie jak Legolas, były szlachetne i dostojne.

Wiemy na przykład, jakie jest dobre, a jakie złe zachowanie. Bezsprzecznie jednak nie żyjemy według tego, co wiemy. Można to porównać do wirusa komputerowego, który zakłóca prawidło-we działanie komputera. Nasz kod moralny tam jest, ale wirus go skaził. Biblia zaczyna od przedstawienia ludzi jako dobrych i moralnych, lecz potem także jako zepsutych. To zgadza się z tym, co zauważamy u siebie. Nasuwa się jednak pytanie: Dlaczego Bóg stworzył nas takimi? Wiemy, że dobro i zło są przez to zniekształcone. Ateista Christopher Hitchens oskarża:

“… Jeśli bóg naprawdę chciał, aby ludzie byli wolni od takich myśli (niemoralnych – na przykład), powinien był bardziej się przyłożyć, gdy wymyślał różne gatunki.”

Christopher Hitchens “Bóg nie jest wielki. Jak religia wszystko zatruwa.” 2007

Hitchens przeoczył jednak coś bardzo ważnego: Biblia nie mówi, że Bóg stworzył nas takimi, ale że coś strasznego się zdarzyło po tym, jak zostaliśmy stworzeni. Pierwsi ludzie zbuntowali się przeciwko Bogu i w swoim buncie zmienili się i stali się zepsuci.

Upadek ludzkości

Często nazywany jest po prostu Upadkiem. Adam, pierwszy człowiek, został stworzony przez Boga. Między Bogiem i Adamem była umowa, jak przedmałżeński kontrakt dotyczący wierności, a Adam nie dotrzymał jej. Biblia pisze, że Adam zjadł owoc z ‘Drzewa Poznania Dobra i Zła’ pomimo tego, że zgodzili się, iż Adam nie będzie jeść z tego drzewa. Umowa i drzewo samo w sobie postawiły Adama przed wyborem: czy pozostać wiernym Bogu, czy nie. Adam został stworzony na podobieństwo Boga i został obdarzony Jego przyjaźnią. Jednak Adam nie miał wyboru odnośnie swojego stworzenia, więc Bóg pozwolił mu wybrać co do przyjaźni z Nim. Tak jak wybór, aby stać, nie jest rzeczywisty, gdy siedzenie jest niemożliwe, tak przyjaźń i zaufanie Adama do Boga miały być jego (Adama) rzeczywistym wyborem. Ten wybór był skupiony na powstrzymaniu się od jedzenia owoców z tego jednego drzewa. A Adam wybrał nieposłuszeństwo. Co Adam rozpoczął swoim buntem, przetrwało przez wszystkie pokolenia i jest z nami i dzisiaj. W następnym artykule przyjrzymy się, co to znaczy.

Stworzeni na obraz Boga

Czy możemy użyć Biblii, aby zrozumieć skąd się wzięliśmy? Wielu powie ‘nie’, ale jest tam wiele o nas, co nadaje sens rozważaniom o człowieku w świetle tego, co Biblia mówi. Rozważmy na przykład, czego Biblia uczy o naszych początkach. W pierwszym rozdziale mówi:

Potem rzekł Bóg: Uczyńmy człowieka na obraz nasz, podobnego do nas … I stworzył Bóg człowieka na obraz swój. Na obraz Boga stworzył go. Jako mężczyznę i niewiastę stworzył ich. (I Księga Mojżeszowa 1:26-27)

“Na obraz Boga”

Co to znaczy, że ludzkość została stworzona ‘na obraz Boga’? To nie znaczy, że Bóg ma dwie ręce i głowę. Raczej chodzi o to, że nasze podstawowe cechy charakteru pochodzą od Boga. W Biblii Bóg może być smutny, zraniony, rozgniewany czy szczęśliwy – te same emocje, które mamy i my. Dokonujemy wyborów i podejmujemy decyzje każdego dnia. Bóg także decyduje i dokonuje wyborów. Potrafimy myśleć i Bóg także potrafi. Bycie ‘stworzonym na obraz Boga’ oznacza, że mamy rozum, emocje i własną wolę, ponieważ Bóg ma rozum, emocje, własną wolę i stworzył nas tak, żebyśmy byli w tych aspektach tacy jak On.  On jest źródłem tego, co znajdujemy w sobie.

Jesteśmy świadomi samych siebie, rozróżniamy takie pojęcia jak ‘ja’ i ‘ty’. Nie jesteśmy bezosobowym ‘czymś’. Jesteśmy tacy, bo Bóg jest taki. W Biblii Bóg nie jest bezosobowy jak ‘Moc’ z filmowej serii “Gwiezdnych Wojen”, i żaden z nas taki nie jest, ponieważ jesteśmy stworzeni na Jego obraz.

Dlaczego lubimy piękno?

Cenimy także sztukę, teatr i piękno. Potrzebujemy piękna w naszym otoczeniu, w muzyce i książkach. Muzyka wzbogaca nasze życie i sprawia, że chcemy tańczyć. Uwielbiamy dobre historie, ponieważ mają bohaterów, czarne charaktery, dramatyzm, a wspaniałe historie pobudzają naszą wyobraźnię. Używamy dla zabawy, relaksu i odpoczynku rozlicznych form sztuki, ponieważ Bóg jest Artystą, a my jesteśmy stworzeni na Jego obraz. Pytanie warte zadania: Dlaczego poszukujemy piękna w sztuce, muzyce, tańcu, naturze czy literaturze? Daniel Dennett, szczery do bólu ateista i autorytet w zakresie wiedzy o mózgu, odpowiada z niebiblijnej perspektywy:

“But most of this research still takes music for granted.  It seldom asks:  Why does music exist?  There is a short answer, and it is true, so far as it goes: it exists because we love it and hence we keep bringing more of it into existence.  But why do we love it?  Because we find that it is beautiful.  But why is it beautiful to us?  This is a perfectly good biological question, but it does not yet have a good answer.” (Daniel Dennett.  Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon.  p. 43)

“Ale większość z tych badań wciąż uważa muzykę jako ‘nadaną’. Rzadko kto pyta: Dlaczego muzyka istnieje? Istnieje krótka odpowiedź i jest prawdziwa jak do tej pory: istnieje, ponieważ uwielbiamy ją i z tego powodu ciągle sprawiamy, że towarzyszy naszemu życiu. Ale dlaczego ją uwielbiamy? Ponieważ odnajdujemy w niej piękno. Ale dlaczego jest dla nas piękna? To jest idealne pytanie, jednak jeszcze nie mamy dobrej odpowiedzi.”

Nie ma jasnej, niezwiązanej z Bogiem, odpowiedzi dlaczego te wszystkie formy sztuki są dla nas takie ważne. Z Biblijnego punktu widzenia jest tak ponieważ Bóg stworzył rzeczy pięknymi i czerpie przyjemność z piękna. My, stworzeni na jego obraz, jesteśmy tacy sami. To biblijne wytłumenie naszego zamiłowania do sztuki ma sens.

Dlaczego jesteśmy Moralne?

Bycie ‘stworzonym na wyobrażenie Boga’ tłumaczy nasze moralny potencjał. Rozumiemy czym jest ‘złe’ i ‘dobre’ zachowanie – pomimo że mówimy różnymi językami i należymy do różnych kultur. Moralne uzasadnienie jest ‘w nas’. Richard Dawkins, popularny ateista, przedstawia to w ten sposób:

“Driving our moral judgments is a universal moral grammar …  As with language, the principles that make up our moral grammar fly beneath the radar of our awareness” (Richard Dawkins, The God Delusion. p. 223)

“Prowadząc nasze moralne osądy mamy uniwersalne zasady moralne… Tak jak z językiem, zasady które tworzą naszą moralną gramatykę przelatują poniżej radaru naszej świadomości”

Dawkins objaśnia, że nasza zdolność postrzegania dobra i zła jest w nas wbudowana, tak samo jak zdolność do posługiwania się językiem, jednak trudno mu wyjaśnić dlaczego uważa, że pochodzi to jedynie z fizycznych źródeł. Niezrozumienie zdarza się, kiedy nie przyznajemy, że nasz moralny kompas pochodzi od Boga. Weźmy na przykład zastrzeżenia innego sławnego ateisty, Sama Harrisa.

“If you are right to believe that religious faith offers the only real basis for morality, then atheists should be less moral than believers.” (Sam Harris. 2005. Letter to a Christian Nation p.38-39)

“Jeśli macie prawo wierzyć, że religijna wiara oferuje jedynie podstawę moralności, to w ten sposób ateiści powinni być mniej moralni od wierzących”

Harris źle to zrozumiał. Mówiąc biblijnie, nasze poczucie moralności pochodzi od bycia stworzonym na obraz Boga, nie od bycia religijnym. I to właśnie dlatego ateiści, tak samo jak cała reszta, mają to poczucie moralności i potrafią zachowywać się moralnie. Tego ateiści nie rozumieją, tego dlaczego tacy właśnie jesteśmy.

Dlaczego cechuje nas pokrewieństwo?

Biblijnie, pierwszy krok do zrozumienia siebie jest uznanie, że jesteśmy stworzeni na wyobrażenie Boga. Nie jest trudno zauważyć znaczenie ludzkich stosunków. Fajnie jest obejrzeć dobry film, ale jeszcze lepiej zobaczyć go z przyjacielem. Naturalne jest to, że poszukujemy przyjaciół, rodziny po to by dzielić się z nimi doświadczeniami i polepszać nasz dobrobyt. Z drugiej strony samotność i złe relacje z rodziną lub przyjaciółmi stresują nas. I ponieważ jesteśmy stworzeni na obraz Boga, będziemy oczekiwać znalezienia u Boga tego samego – i znajdujemy. Biblia mówi: “Bóg jest Miłością…” (1. List Jana 4:8). W Biblii dużo się pisze o znaczeniu jakie Bóg nadał naszej miłości do niego i do innych – przez Jezusa nazwane jako dwie najważniejsze umiejętności. Kiedy o tym myślicie, Miłość musi być pokrewna, dopóki nie połączy przynajmniej dwójki ludzi.

Powinniśmy więc myśleć o Bogu jako o kochanku. Jeśli myślimy o nim tylko jako o ‘Dobrotliwej Istocie’ to nie myślimy o Biblijnym Bogu – raczej stworzyliśmy sobie boga w naszym umyśle. Pomimo że On jest taki, jest także żarliwy w relacjach. On nie ‘posiada’ miłości. On ‘jest’ miłością. Dwa obrazy, najbardziej oddające relacje Boga z ludźmi, to ojciec dla swoich dzieci i mąż dla żony. To nie są chłodne relacje, to są najgłębsze i najbliższe z ludzkich relacji. Biblia mówi, że Bóg jest właśnie taki.

Oto czego się nauczyliśmy. Ludzie stworzeni są na wyobrażenie Boga w sensie rozumu, emocji i woli.  Jesteśmy świadomi samych siebie oraz innych. Znamy różnicę między dobrem a złem. Doceniamy piękno, sztukę, teatr i historie we wszystkich ich formach i naturalne będzie to, że poszukujemy i nawiązujemy relacje oraz przyjaźnie. My jesteśmy wszystkim tym, ponieważ Bóg jest wszystkim tym, a my jesteśmy stworzeni na obraz Boga. W następnym artykule przyjrzymy się bliżej biblijnemu wytłumaczeniu dlaczego nasze relacje prawie zawsze rozczarowywują nas i dlaczego Bóg wydaje się taki odległy. Dlaczego nasze najgłębsze pragnienia nigdy nie wydają się spełniać.